5,000,000,000,000 đô la Mỹ. Đó là con số vốn hóa thị trường mà Apple vừa chạm tới.
Một con số khổng lồ đến mức vượt xa vốn hóa của toàn bộ thị trường tiền điện tử cộng lại tại nhiều thời điểm trong lịch sử. Một cái tát vào mặt những ai cho rằng “số hóa là tương lai duy nhất”.
Tôi, một kẻ đã nhúng tay vào cả hai thế giới suốt gần một thập kỷ, không thể không dừng lại trước cột mốc này. Và câu hỏi đặt ra là: Tại sao một công ty bán điện thoại và máy tính lại có thể đạt được điều mà toàn bộ ngành công nghiệp blockchain, với những lời hứa về “phi tập trung” và “tự do tài chính”, vẫn chỉ dám mơ tới? Câu trả lời nằm ở một khái niệm mà crypto chưa từng thực sự nắm bắt được: Kinh tế học đẳng cấp (Class Economics).
Hãy nhìn vào bức tranh vĩ mô. Khi lạm phát và lãi suất cao bóp nghẹt túi tiền của tầng lớp trung lưu và lao động, thị trường chứng kiến một sự phân hóa hình chữ K rõ rệt. Một nhánh đi xuống là các mặt hàng thiết yếu và giải trí rẻ tiền. Nhánh kia đi lên, là hàng hiệu, là trải nghiệm xa xỉ, là những thứ mà giới siêu giàu coi là “kênh trú ẩn” và “lưu trữ giá trị”. Và Apple, với chiếc iPhone Pro Max và hệ sinh thái khép kín, đã trở thành biểu tượng tối thượng cho sự xa xỉ trong thời đại số.
Đầu năm 2021, tôi mua một con BAYC với giá 0.8 ETH. Lúc đó, tôi nghĩ mình đang sở hữu một phần của “tầng lớp thượng lưu kỹ thuật số”. Sai lầm. Bài học tôi rút ra là: giá trị của một tài sản “xa xỉ” không nằm ở câu chuyện, mà nằm ở khả năng áp đặt địa vị xã hội lên toàn bộ nền kinh tế thực. Apple có thể làm điều đó. Một con khỉ pixel thì không. Sàn floor của BAYC có thể giảm 95%, nhưng iPhone 15 Pro Max vẫn giữ giá tốt hơn bất kỳ altcoin nào trên thị trường.
Hãy quay lại với câu chuyện vốn hóa 5 nghìn tỷ. Là một Editor-in-Chief trong ngành crypto, tôi thường nghe các nhà sáng lập nói về việc “xây dựng hệ sinh thái”, “tạo ra hiệu ứng mạng lưới”. Họ nói rất hay. Nhưng Apple đã làm được điều đó một cách thực tế hơn gấp triệu lần. Họ không chỉ tạo ra một hệ điều hành (iOS) và một cửa hàng ứng dụng (App Store). Họ tạo ra một “nhà nước” thu nhỏ, một đế chế khép kín với tiền tệ riêng (Apple Pay Later), pháp luật riêng (chính sách App Store), và cả quân đội riêng (chuỗi cung ứng toàn cầu bất khả xâm phạm).
Thứ Hai tuần trước, tôi đã thử test một ứng dụng zkSync mới. Phải mất 3 giờ để hiểu cách cầu nối hoạt động, mất thêm 2 giờ để thanh toán gas fee bằng token mà tôi không biết rõ nguồn gốc. Trong khi đó, tôi có thể mua một chiếc iPad Air mới trên ứng dụng Apple Store chỉ trong 30 giây, và nó sẽ đến nhà tôi vào ngày hôm sau. Đó là sự khác biệt giữa một “người bán hàng rong” đầy tham vọng (crypto) và một “nhà băng trung ương” thực thụ (Apple).
Điểm mù lớn nhất của crypto là nó luôn cố gắng cạnh tranh với Apple ở mảng “công nghệ” nhưng lại thua hoàn toàn ở mảng “thương hiệu” và “trải nghiệm”. Các nhà đầu tư thường hỏi tôi: “Layer 2 nào sẽ thắng?”. Tôi trả lời: “Không quan trọng. Quan trọng là ai có thể khiến một bà nội trợ ở Madrid (như tôi) hoặc một cậu sinh viên ở Hà Nội cảm thấy rằng việc sử dụng sản phẩm của họ là một sự thăng hạng xã hội, chứ không phải một bài tập về nhà.”
Sự thật phản trực giác là: Trong khi chúng ta mải mê xây dựng “máy móc sự thật” phi tập trung, Apple đã xây dựng một “cỗ máy sản xuất mong muốn” tập trung. Và rõ ràng, thị trường đánh giá cỗ máy sản xuất mong muốn có giá trị hơn. 5 nghìn tỷ đô la là bằng chứng. Còn chúng ta, với những chiếc smartphone do Apple sản xuất, đang lướt web3 trên chính trình duyệt Safari, trả phí cho những giao dịch cầu nối đắt đỏ mà cuối cùng chỉ để gửi token cho nhau. Một sự mỉa mai hoàn hảo.
Liệu một dự án blockchain có thể trở thành “Apple của thế giới phi tập trung”? Có thể. Nhưng trước hết, nó cần ngừng bán “công cụ” và bắt đầu bán “địa vị”. Và đó là thứ mà code không thể thay thế được.
