Hôm qua, tôi ngồi uống cà phê với João, một nông dân ở vùng nội địa São Paulo. Anh ấy không có tài khoản ngân hàng, nhưng trong ví điện thoại lại có 500 USDT mà một người họ hàng ở Mỹ gửi về để mua giống cây. João không biết blockchain là gì, anh ấy chỉ biết rằng số stablecoin đó có thể đổi thành real Brazil nhanh hơn bất kỳ chuyển khoản ngân hàng nào. Và rồi tôi đọc được tin: Ngân hàng Trung Quốc vừa bơm 669,5 tỷ nhân dân tệ (khoảng 92 tỷ USD) vào hệ thống để ổn định thanh khoản cuối tháng, đồng thời khẳng định điều này 'hỗ trợ cơ sở hạ tầng cho digital yuan'. Tự nhiên, tôi thấy João và con số ấy đại diện cho hai cực của một cuộc cách mạng tiền tệ mà chúng ta đang sống.
Context
Digital yuan – đồng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương Trung Quốc – không phải là thứ mới. Nó đã được thử nghiệm từ năm 2020, với hơn 260 triệu người dùng tải ví tính đến cuối 2022. Nhưng điểm mấu chốt là digital yuan là một CBDC (Central Bank Digital Currency) tập trung hoàn toàn: mọi giao dịch đều có thể bị theo dõi, mọi số dư đều nằm trong tầm kiểm soát của nhà nước. Trong khi đó, câu chuyện của João là về stablecoin phi tập trung – USDT hay USDC – vốn hoạt động trên các blockchain công khai như Ethereum, không cần sự cho phép của bất kỳ chính phủ nào.
Nhiều người trong cộng đồng crypto nhìn vào động thái bơm thanh khoản của Trung Quốc và nghĩ ngay: "Ồ, họ đang đẩy mạnh digital yuan, có lẽ crypto sắp được chấp nhận ở Trung Quốc?" Nhưng tôi cho rằng điều đó là một sự nhầm lẫn nguy hiểm. Bơm thanh khoản 669,5 tỷ nhân dân tệ là một công cụ chính sách tiền tệ truyền thống, hoàn toàn không liên quan đến việc digital yuan sẽ trở nên 'mở' hay 'phi tập trung' hơn. Thực tế, nó cho thấy Trung Quốc đang củng cố sức mạnh của đồng tiền quốc gia trong kỷ nguyên số – và đó là một thế lực đối lập trực tiếp với lý tưởng về "Internet của tiền" mà chúng ta theo đuổi.
Core
Hãy nhìn vào bản chất kỹ thuật. Digital yuan được xây dựng trên một kiến trúc hai lớp: Ngân hàng Trung ương phát hành token, các ngân hàng thương mại phân phối cho người dùng. Nó không có smart contract, không hỗ trợ lập trình, không thể tích hợp với DeFi. Về cơ bản, nó là một cơ sở dữ liệu tập trung được mã hóa, giống như số dư tài khoản ngân hàng truyền thống nhưng chạy trên một mạng lưới blockchain riêng – thực ra blockchain ở đây chỉ là một lớp thanh toán nội bộ, không phải là một mạng lưới mở. Ngược lại, stablecoin phi tập trung như MakerDAO's DAI, hay USDC trên Ethereum, vận hành trên các hợp đồng thông minh mà bất kỳ ai cũng có thể kiểm tra, fork, và tương tác. Khi João nhận được USDT, anh ấy có thể gửi nó lên một L2 như Arbitrum hay Optimism với phí gần như bằng 0, tham gia vào thị trường tiền tệ toàn cầu mà không cần xin phép. Đó là "Internet của tiền" thực sự: giá trị di chuyển tự do, không biên giới, không kiểm duyệt.
Nhưng có một bài học sâu sắc hơn. Năm 2020, khi tôi tham gia staking 20 ETH trên Uniswap và tìm thấy lỗi UI, tôi đã tin rằng DeFi sẽ thay thế ngân hàng truyền thống. Nhưng ba năm sau, tôi nhận ra rằng các tổ chức tài chính không cần public chain của bạn – họ muốn kiểm soát và giám sát. Digital yuan là minh chứng rõ ràng nhất: Trung Quốc đã bỏ ra hàng tỷ USD để xây dựng một hệ thống thanh toán kỹ thuật số, nhưng họ không dùng Ethereum, không dùng bất kỳ blockchain công khai nào. Họ tự xây riêng một mạng lưới mà họ kiểm soát. Và điều đó cho thấy một sự thật phũ phàng: CBDC và crypto không thể cùng tồn tại trong cùng một triết lý. Một bên tìm kiếm giám sát toàn diện, bên kia tìm kiếm quyền riêng tư và tự do. "Internet của tiền" không thể bị kiểm soát bởi một thực thể duy nhất, bởi vì bản chất của Internet là phi tập trung.
Contrarian
Tôi biết nhiều người sẽ nói: "Nhưng digital yuan thúc đẩy adoption tiền kỹ thuật số, điều đó tốt cho toàn bộ ngành." Tôi từng nghĩ vậy vào năm 2021, khi tôi chi 8 ETH mua bộ sưu tập NFT 'Abaporu Cripto' và tin rằng NFT sẽ thay đổi văn hóa số. Nhưng sau đó tôi nhận ra rằng nếu không có decentralization, NFT chỉ là một file ảnh đắt tiền trong một cơ sở dữ liệu tập trung. Tương tự, digital yuan không phải là bước đệm để đưa mọi người đến với crypto – nó là một con đường riêng, một hệ sinh thái đóng. Thực tế, Trung Quốc đã cấm hoàn toàn giao dịch crypto từ năm 2021, và động thái bơm thanh khoản lần này không thay đổi điều đó. Ngược lại, nó càng củng cố quan điểm rằng nhà nước Trung Quốc muốn kiểm soát mọi luồng tiền kỹ thuật số. Có một điểm mù ở đây: nhiều nhà đầu tư crypto nhìn vào digital yuan và thấy một 'cơ hội' vì nó sử dụng công nghệ sổ cái phân tán. Nhưng sổ cái phân tán không đồng nghĩa với phi tập trung. Một mạng lưới chỉ có một người kiểm soát vẫn là tập trung – dù cho nó có dùng thuật toán đồng thuận gì đi nữa.
Vậy nên, đối với João – người nông dân Brazil – digital yuan chẳng có ý nghĩa gì. Anh ấy cần một đồng tiền kỹ thuật số mà không ai có thể tịch thu hay chặn, một thứ mà anh ấy có thể nhận từ Mỹ và tiêu ở Brazil mà không cần ngân hàng. USDT, dù không hoàn hảo, vẫn là lựa chọn duy nhất cho hàng triệu người không có tài khoản ngân hàng trên thế giới. Và đó là lý do tôi vẫn tin vào crypto, dù thị trường gấu 2022 đã làm danh mục của tôi mất 70% giá trị. Tôi không đầu tư vì lợi nhuận ngắn hạn; tôi đầu tư vì một tầm nhìn về một hệ thống tài chính mở, nơi João có thể là một phần của "Internet của tiền" mà không cần xin phép bất kỳ ai.
Takeaway
669,5 tỷ nhân dân tệ là một con số khổng lồ, nhưng nó sẽ không làm thay đổi cuộc chơi. Nó chỉ xác nhận điều mà tôi đã thấy từ năm 2017: cuộc chiến không phải giữa tiền pháp định và crypto, mà là giữa kiểm soát và tự do. Digital yuan là nỗ lực kiểm soát tiền tệ kỹ thuật số một cách tinh vi nhất. Và tôi, với tư cách là một evangelist, chọn đứng về phía João – phía những người không có ngân hàng, phía sự tự do giao dịch không biên giới. Câu hỏi còn lại là: bạn muốn sống trong một thế giới nơi mọi giao dịch đều bị theo dõi, hay một thế giới nơi giá trị di chuyển như những dòng sông không đập? Tôi đã chọn. Bạn thì sao?
